Dlaczego krytyka nie działa

Od razu pragnę zaznaczyć, że artykuł ten jest kierowany do ludzi (zwłaszcza perfekcjonistów), którzy mają problem z otrzymywaniem krytyki. Wiem, że są na świecie jednostki, które doceniają każde słowo adresowane do nich. Jeśli jesteś taką osobą, nie czytaj tego artykułu, bo będzie on wzbudzał w Tobie zdecydowany sprzeciw lub przeczytaj i zostaw swój punkt widzenia w komentarzu pod artykułem :)

Problem, który chcę poruszyć jest prosty. Czym jest krytyka i dlaczego reagujemy na nią negatywnie? Głowiłam się nad tym zagadnieniem latami. Chyba mam już odpowiedź :)
Zapraszam do lektury, i jak zwykle - miej na uwadze, że są to moje subiektywne spostrzeżenia, powstałe na bazie własnych doświadczeń jak i obserwacji zachowań moich przyjaciół, oraz luźno zaobserwowane w środowiskach branżowych (praca) i internetowych (serwisy max3d.pl i deviantart.com) oraz zasłyszane od znajomych. PS: odniesienia do psychoanalizy Freuda są luźne i nienaukowe :)

Krytyka w ogólnym rozumieniu to analiza i ocena dobrych i złych stron z punktu widzenia określonych wartości.
Konstruktywna krytyka to to samo, ale wzbogacone o sugestie rozwiązań zauważonych problemów. Czy każdy kto prosi o konstruktywną krytykę o tym wie? Często czytam wstępy grafików w stylu: "mówcie co poprawić, liczę na konstruktywną krytykę". Ale konstruktywna krytyka odpowiada  na pytanie JAK poprawić. A nie CO poprawić. To zasadnicza różnica. I zauważyłam, że graficy często denerwują się i tłumaczą, jak dostają gotowe rozwiązania na tacy. Np w pracy lub szkole, chodząc po grafikach, jeśli skomentujesz ich konkretną pracę to jest wszystko w porządku. Jednak jest zupełnie inaczej, kiedy sugerujesz konkretne rozwiązanie. Jak dajesz rozwiązanie, to "zaatakowany krytyką grafik" nie będzie mógł zignorować Twoich słów dlatego, że a) nie wie jak coś zrobić b) nie umie. Jak dajesz mu rozwiązanie a on go nie stosuje, to od razu widać, że MU SIĘ NIE CHCE. Dlatego często graficy są źli i naburmuszeni, kiedy otrzymują konstruktywną krytykę. "Nie mam już do tego sił" lub "tak miało być" to najczęstsze riposty na dobre rozwiązanie problemu.
Krytyka moim zdaniem powinna rozwijać osobę, do której jest adresowana. Jednak po kilku latach obserwacji dochodzę do wniosku, że jest zupełnie na odwrót.

Dlaczego krytyka nie działa?

Jesteś rysownikiem a co za tym stoi, masz bardzo wymagającego wewnętrznego krytyka. Jest on przewodnikiem na drodze Twojego rozwoju. Motywuje, ocenia, wyznacza cele do osiągnięcia a jednocześnie jest najsurowszym sędzią. I to właśnie przez niego, cała krytyka z zewnątrz odbija się od Ciebie jak od ściany. Jesteś wymagający więc porównujesz swoje prace do prac lepszych grafików. Krytyka, nawet ta konstruktywna nie działa, ponieważ sam w głębi duszy wiesz, że jesteś do bani. Wiesz to nawet lepiej niż wszyscy sceptycy komentujący i hate'ujący Twoje prace. Wiesz, jak wiele Ci jeszcze brakuje... więc... publikujesz kolejne prace, by inni UTWIERDZILI CIĘ w fakcie, że jest inaczej, a nie po to, by dostać po twarzy sugestiami, że anatomia nie taka, lub perspektywa się sypie.

Twój wewnętrzny krytyk: lub inaczej, Twoje superego, (ponieważ ten mechanizm wyolbrzymia Twoje predyspozycje, kreuje idealną wizję Ciebie i porównuje ją ze stanem doczesnym) ma więc  dużą rolę w sceptycznym podejściu do nauczycieli i ludzi, którzy starają się Tobie pomóc. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy kiedy posiadamy bardzo nieprzyjemnego wewnętrznego krytyka, który jest tak surowy, że nie przyjmujesz więcej krytyki z zewnątrz, bo ta którą sam jesteś w stanie sobie zapewnić w zupełności wystarczy. W efekcie dążysz nie do zadowolenia "siebie" lub innych ludzi, lecz do zadowolenia tego parszywego wewnętrznego krytyka co jest niezwykle trudne.

Grafik więc z jednej strony czuje się samowystarczalny jeśli chodzi o negatywny feedback a co za tym idzie - nie chce słuchać dodatkowego wytykania błędów. Z drugiej zaś strony zaczyna interpretować każdy neutralny komentarz jako negatywny. Odpycha od siebie nauczycieli, oceniając ich predyspozycje i portfolio. Często ignoruje dobre rady wypowiedziane przez średnio zaawansowanych grafików. Właściwie to ignoruje wszystkie rady, bo w ogóle nie radzi sobie z krytyką. Identyfikuje się z własną pracą, przez co jeśli ktoś ją podważa, to zaczyna się chwiać jego poczucie własnej wartości.  Więc mimo, że nie stosuje się do porad to i  tak reaguje na każdą opinię emocjonalnie - przejmuje się tym co piszą inni.

Skoro więc konstruktywna krytyka dostarcza nam tylu negatywnych emocji, czemu wciąż poddajemy się ocenie?
Moim zdaniem publikujemy, bo zawsze jest szansa otrzymania pozytywnych opinii. Chcemy usłyszeć coś dobrego.  I trzeba umieć to przyznać. Liczymy, że pozytywne komentarze podbudują nam samoocenę i jednocześnie albo zadowolą, albo uciszą niespokojnego wrednego krytyka tkwiącego nam w głowie.

Zabawne jest też to, ze mimo wszystko superego ma jakiś system samozachowawczy i gdy otrzymujesz zbyt dużo negatywnych opinii to staje w Twojej obronie usprawiedliwiając się:  Wiem, że mogę zrobić to lepiej, ale >jeszcze< nie potrafię. Ma on wysokie mniemanie o Twoich możliwościach i predyspozycjach, oraz stara się wyjaśnić sobie i otoczeniu, dlaczego te wysokie wymagania nie są jeszcze spełnione. Będziesz więc wykręcać się tym, że dopiero zacząłeś, że szkoła jest absorbująca, że nie masz czasu.

Sama pamiętam, jak tłumaczyłam się przed ludźmi w ten sam sposób. Pamiętam nawet, że dostawałam naprawdę długie komentarze z tym, co mogłabym poprawić i zmienić. Ciekawe jest jednak to, że mimo iż czytałam te komentarze, i wydawało mi się, że je rozumiem - ich treść po prostu do mnie nie trafiała. Jakiś czas temu przejrzałam pobieżnie swoją teczkę na maxie3d, i nadziwić się nie mogłam jak dużo naprawdę pomocnych komentarzy tam dostawałam. Teraz je >rozumiem<. Wtedy nie do końca wiedziałam o czym oni do mnie mówią, reagowałam dziecinnie i impulsywnie tłumacząc się i wykręcając. Dlatego właśnie krytyka, zwłaszcza na wczesnych etapach rozwoju nie ma zupełnie sensu. Najwyraźniej do otrzymywania konstruktywnej krytyki trzeba po prostu dojrzeć.

Skąd takie przemyślenia? Od jakiegoś czasu znajomi podsyłają mi swoje grafiki do skomentowania Podsyłają i pytają, co ja o nich myślę. Mogę spędzać z pół godziny, nad każdą pracą, analizować, zaznaczać błędy, sugerować co można by poprawić, generalnie dokonywać konstruktywnej krytyki. Zmarnowałam na to dużo czasu i energii by w końcu dojść do wniosku, że to jest totalnie bezsensowne. Oni nie wprowadzają korekt, nie robią więcej niż dwóch poprawek, w sumie rzadko  poprawiają cokolwiek. I zawsze mam wrażenie, że są na mnie obrażeni lub niezadowoleni moją opinią :P Zdaję sobie sprawę, że sama reagowałam tak samo, jak byłam po drugiej stronie :P Wysyłałam znajomym obrazki, licząc, że powiedzą coś dobrego, a dostawałam krytykę którą miałam gdzieś :P Mimo wszystko pozory rozwoju były zachowane, bo ciągle podsyłałam nowy crap do skomentowania.
Więc teraz, jako komentator, po kilku miesiącach zmagań dochodzę do wniosku, że jedyne co jest dopuszczalne w takich sytuacjach to pozytywny feedback. Przez długie lata myślałam, że pozytywny feedback to konstruktywna krytyka podana na tacy w miły sposób. Wierzyłam, że konstrukcja "kanapki" się sprawdza - czyli chwalimy za coś, potem wytykamy błędy a potem mówimy znowu coś pozytywnego, żeby załagodzić te negatywy (jest na taką budowę komentarza jakaś bardziej fachowa nazwa, ale totalnie wyleciała mi z głowy) Ale tak naprawdę ta zasada się nie sprawdza. Stosunek zapychaczy do właściwej treści jest 2:1. I takie komentarze są uznawane albo za zbyt sympatyczne albo za zbyt czepialskie (kiedy odwróci się proporcje pozytywów do negatywów), a im dłuższy komentarz i im więcej starasz się przemycić konstruktywnej krytyki, tym bardziej nijaka będzie Twoja postawa i tym mniejszy ładunek emocjonalny niesie. Jak masz komentarz jednozdaniowy, to go przyswajasz szybko i klarownie. Jak masz komentarz na 3 akapity, to 80% treści wyparuje i nie zostanie przyswojona.
Z kolei krótkie i związłe komentarze są uważane albo za haterstwo albo za bezwartościowe lizanie tyłka.
Dlatego w naszym graficznym środowisku portale jak deviantart są uważane za przedszkole, bo wszyscy się tam zachwycają nawet totalnym crapem (co jest w dużym stopniu spowodowane bardziej społecznym aspektem portalu i tym że jakieś 80% użytkowników to dzieciaki), więc nie ma co liczyć na konstruktywną krytykę... z kolei na max3d.pl pokazuje się swoje twory przed lożą szyderców, żeby szanowna zmieszała je z błotem. Warto uczestniczyć na obu, bo jeden motywuje, a drugi uczy pokory, ale żaden tak naprawdę nie rozwija Ciebie jako twórcy.

Czym więc tak naprawdę jest pozytywny feedback? Moim zdaniem jest on podkreślaniem samych dobrych cech obrazka z ignorowaniem błędów. Jest to dobre z wielu powodów:

• motywuje twórcę do dalszego pracowania nad obrazkiem w przeciwieństwie do konstruktywnej krytyki, która do tego zniechęca. Przykład: jak powiem same miłe rzeczy o grafice to znajomy potrafi posiedzieć nad nią dodatkowe 2,3 godziny, mimo że naprawdę nie trzeba. A jak wskażę mu błędy, powiem co i w jaki sposób ma poprawić żeby było lepiej to... w dziewięćdziesięciu procentach przypadków - zostawia obrazek mówiąc "a, dobra, to zrobię następnym razem lepiej". Nawet nie próbuje wprowadzić zasugerowanych zmian :D I racja, sama reaguję tak samo: jak ktoś mi mówi, żebym zrobiła tło (którego nie cierpię robić) poprawiła rękę (nie cierpię rysować dłoni) i zrobiła rimlight na nowo bo jest zbyt konturowy... to autentycznie mi się odechciewa. A jak ktoś mi mówi "zostaw już ten obrazek, jest dobrze!" to spędzam nad nim dodatkowe 3 godziny. Tak na przekór :P Dzieje się tak chyba dlatego, że w tej negatywnej sytuacji wydaje Ci się, że musisz "obrazek ratować" i że prawdopodobnie Ci się to nie uda, więc szkoda czasu na poprawki. Zasada ta sprawdza się w 90% wśród ludzi którzy podsyłają mi grafiki do oceny.
• pogłębia dobre cechy twórczości autora -  poprzez podkreślanie unikatowych cech obrazków możesz wskazać autorowi cechy warte rozwijania. Dzięki temu autor wie, że jest na drodze z wieloma możliwymi wyjściami.
• twórca nie skupia się na błędach - dzięki czemu jest większa szansa, że będzie eksperymentować, próbować nowych rzeczy.
• autor staje się bardziej świadomy i pewny siebie - co pomaga mu w podejmowaniu racjonalnie dobrych decyzji. Staje się zdeterminowany i pozytywnie nastawiony na rozwój.
• pozostawia krytyka i autora w dobrych relacjach  

Jak widać, pozytywny feedback niesie ze sobą znacznie bardziej pozytywne wartości niż konstruktywna krytyka, nawet ta w formie "kanapki". Wiem, że może to wydawać się trochę naiwne, jak się o tym czyta, ale moim zdaniem krytyka powinna pomagać. A nie demotywować, zmuszać do pracy, zmuszać do nauki.  To po prostu rodzi negatywne emocje, frustrację i poczucie beznadziei, zwłaszcza jak krytyk jest to bólu szczery.

Komentarze negatywne na dodatek mają znacznie większe pole rażenia niż pozytywne. Możesz otrzymać 100 pozytywnych komentarzy, ale Ty i tak zapamiętasz te 2 negatywne, które odebrały Ci chęci. Mało tego: im dłuższy komentarz, tym jest mniej skuteczny - nawet mega dobra krytyka z odniesieniami do źródeł, z których można się uczyć lub czerpać inspirację, jest nieskuteczna i nie daje rezultatów bo w tych przypadkach następuje coś co ja sama nazywam "przeładowaniem treścią". Młodzi graficy dowiadują się jednej niesamowitej rzeczy, i są nią tak przejęci, że reszta komentarza mimo, że przeczytana, to nie zostaje zrozumiana, bo mózg dostał zbyt dużo informacji na raz. Szczerze mówiąc, ja jeszcze teraz wracam do komentarzy Gutka z przed dwóch lat, i za każdym razem wyłapuję coś nowego, mimo, że czytałam te komentarze wiele razy ;P Jak dostawałam taką krytykę w momencie kiedy ledwo odkryłam tryby mieszania warstw w Photoshopie, to te komentarze były dla mnie naprawdę napisane językiem kosmity :)
Wiedzę trzeba dozować. Małymi porcjami. I nie można oczekiwać od młodego grafika, że jak 3 razy się mu powie, że perspektywa jest zła, to że nagle zacznie robić ją dobrze. Jeden długi komentarz wyjaśniający problem tylko PORUSZA ten problem. Nie zastąpi rocznego kursu perspektywy, przeczytania książki na temat ze zrozumieniem i 100 godzin praktyki. To musi trwać. I przede wszystkim sam grafik musi dojrzeć do zmierzenia się z tym problemem.

Kiedy krytyka jest dobra i zaczyna przynosić Ci i innym ludziom korzyści?
Moim zdaniem, krytyka jest bardziej wymysłem, który pomaga publice niż autorowi. Ludzie oceniając, i analizując czyjeś błędy SAMI się na nich uczą. A pozostali użytkownicy, którzy nie udzielają się w dyskusji, analizują i pracę i ocenę  i wyciągają z tego wnioski. I teraz gorzka prawda: to ile dany autor zrozumie z otrzymanej krytyki to jest totalna ruletka. Tak jak mówiłam, autor ma wewnętrznego krytyka, który "wie lepiej" i "się tłumaczy". Na dodatek, każda osoba ma zupełnie indywidualne podejście do życia. Ma inne doświadczenia, wspomnienia, przeszłość. A to ona warunkuje to, jaki mamy charakter i ile jesteśmy w stanie przyswoić.

Znam ludzi, którzy zamiast publikować na maxie, po prostu czytają cudze wątki. Uczą się na nich. To lepsze niż bezosobowa książka. I to jest dla nich dobre. Ale niekoniecznie dobre dla samych twórców, którzy zlinczowani regenerują siły na hurraoptymistycznych portalach typu deviantart (polecam xD)

Warto więc to sobie uświadomić, że krytyka dosłownie mija się z celem (omija adresata), i wraca do autora krytyki i pozostałej publiczności jak bumerang.
Sytuacja ta może się zmienić tylko pod  jednym warunkiem. Kiedy świadomie prosimy o pomoc przy czymś KONKRETNYM. Masz problem z rysowaniem teł? Poproś kogoś kto umie o krótki instruktaż. Kiedy prosisz o coś konkretnego, łatwiej jest Ci się skupić. Lepiej świadomie zaakceptować, że coś Ci nie idzie niż wysyłać ogólnie obrazki do skomentowania. Ale do takiego podejścia też trzeba po prostu dojrzeć.

Obcy ludzie więc będą się uczyć na Twoich błędach.. a Ty będziesz się uczyć na cudzych. Nie patrz na własne błędy i nie rozpamiętuj ich bo to destrukcyjna pożywka dla parszywego wewnętrznego krytyka którego karmisz i tak już od dawna.

Co robisz po otrzymaniu krytyki?
Ja zwykle się z nią potulnie zgadzam, i podkreślam że wiem, że muszę się jeszcze wiele nauczyć. I co dalej? Nie poprawiam obrazka. Chyba że:
a) jakiś wymiatacz zrobi mi overpainta, i pokaże, że moja grafika ma potencjał do bycia czymś naprawde lepszym
b)  ktoś wytknie mi błąd którego sama nie zauważyłam
c) co najmniej 5 osób wytyka mi ten sam błąd o którego istnieniu wiem, wtedy się wkurzam, poprawiam i wrzucam poprawione
Z całą resztą krytyki się po prostu zgadzam, i obiecuję że "następnym razem będzie lepiej". Rzadko kiedy jednak te rady są pomocne przy "następnym razie", bo generalnie otrzymuje się komentarze dotyczące tego co by można poprawić w konkretnym obrazku...

Droga od publikacji pierwszych szkiców wygląda mniej więcej tak:
Publikujesz kolorowy crap, wszyscy Cię chwalą, cieszysz się, pracujesz dalej ale po pewnym czasie zaczynasz się denerwować, że traktują Cię zbyt łagodnie więc...
Publikujesz nieco mniej kolorowy crap, i mówisz, że chcesz dostać KONSTRUKTYWNĄ krytykę. I ją dostajesz. W dużych ilościach. I czujesz się w pewnym momencie jakbyś był w pułapce bo bombardują Cię komentarzami typu: anatomia spieprzona, perspektywa zła, kolor zdechły.
Zbierasz siły na następne obrazki, starasz się, wiesz, że idzie Ci lepiej, myślisz, że "teraz im pokażesz", i publikujesz nieco poważniejsze grafiki, prosząc o ZMIESZANIE Z BŁOTEM. I oni serio mieszają Cię z błotem. A jaka jest Twoja reakcja? TŁUMACZYSZ SIĘ.

Więc jak? Krytyka obrazka w ogóle nie ma sensu?
Moim zdaniem ma sens, ale inny niż zakładamy. Pisemna krytyka, otrzymywana  nawet w ogromnej ilości nie trafia do adresata, albo trafia do niego z dużym opóźnieniem czasowym. Warto to sobie uświadomić i nie złościć się, że ktoś nie stosuje się do Twoich sprawdzonych rad, i nie złościć się jak otrzymujemy złote rady od innych. Trzeba pamiętać, że krytyka powstaje w dobrej wierze i z dobrymi intencjami. To czy nam się to przyda, zależy od nas, ale warto brać pod uwagę to, że ludzie poświęcają Ci swój czas i energię. Jeśli więc jesteś wytrwałą osobą to taka krytyka pomoże Ci poprawić grafiki do portfolio, oczywiście pod warunkiem, że będziesz te poprawki wprowadzał co jest NIEZWYKŁĄ wręcz rzadkością. W każdym innym przypadku mimo dobrych chęci krytyków krytyka kierowana do Ciebie może wzbudzać emocje ale nie będzie Cię rozwijać.

Oczywiście gdyby wszyscy doszli do tych samych wniosków co ja, to fora byłyby opustoszałe. To się nigdy nie stanie, bo zanim ktoś do tych wniosków dojdzie, to przeżyje parę lat otrzymując konstruktywną krytykę którą ma gdzieś. Twórcy potrzebują publiki. A publika potrzebuje dyskusji. Portale jednak mają jedną cechę której nic nie zastąpi: gromadzą dużo ludzi z jednej branży pod jedną banderą. To buduje mikrospołeczność, i to jest dobre. Poznajesz ludzi myślących podobnie, więc skorzystaj z tego, rozwijaj te znajomości, i zobacz jak daleko można pójść jeśli się wzajemnie motywuje i wyznacza nowe poprzeczki.

Ludzie po prostu nie wiedzą o co proszą. To tak jak mówił Ford. "Jeśli zapytałbym czego ludzie chcą, odpowiedzieliby, że szybszego konia". Więc co jest lepsze od konstruktywnej krytyki obrazka?


Moim zdaniem dużo lepiej spisuje się krytyka ogólna, czyli jak ktoś stara się ocenić całą Twoją teraźniejszą twórczość a nie poszczególne obrazki. Wyszukać patterny i podkreślać te blokujące Twój rozwój. Krytyka powinna globalnie wpływać na Twoje poczynania. Powinna wskazać Ci obszary z którymi masz problemy. Tego typu komentarze możesz dostać zarówno pisemnie (np. ludzie na forach trafnie i szybko są w stanie wskazać Twoją "comfort zone") ale lepszej jakości krytykę da Ci jakiś inny grafik, w bezpośredniej rozmowie. Ktoś kto Cię zna dłużej ale potrafi przekazać wiele cennych informacji. To jest ważne, żeby poznać jak Twoje poczynania wyglądają z cudzej perspektywy. Uczysz się wtedy dystansu do siebie, i często masz dużo motywacji, żeby próbować nowych technik. Takie rozmowy to nie są dwa, trzy zdania. Zwykle są to przegadane godziny ze znajomymi. Tylko żeby coś z tego wyciągnąć, trzeba być naprawdę otwartym na krytykę i pokornym w stosunku do siebie i osoby która poświęca Ci swój cenny czas.
Osobiście cenię sobie taką formę krytyki najbardziej. Jest bezpośrednia. I bardziej spersonalizowana do Twojej osoby. Tak naprawdę to jest bardziej trening niż krytyka. Trening charakteru i próba zmienienia podejścia do tego co i w jaki sposób się robi. Tu przy okazji chciałabym bardzo mocno podziękować zarówno Gutkowi, jak i Tomkowi, którzy mają naprawdę dużo cieprliwości do mnie, i naprawdę dziękuję im za ten czas poświęcony na obgadywaniu moich problemów z formą, kolorem, bryłą, perspektywą. Tak naprawdę to dopiero odkąd zaczęłam takie rozmowy prowadzić z Tomkiem zeszłego roku, mimo że przyszło mi to opornie (moja duma, frustracja, złość i emocjonalność naprawdę blokowały dostęp do wszelkiego rodzaju >PRAWDZIWEJ< krytyki.) Po wielu kłótniach, w końcu jestem w miejscu akceptującym nowe sugestie, nowe rozwiązania. I dopiero takie treningi sprawiają, że autentycznie czuję skoki jakości. Dopiero teraz czuję, że się naprawdę rozwijam.

Dlatego prosta konkluzja:
Konstruktywna krytyka rozwija osobę krytykującą oraz inne osoby śledzące dyskusję.
Pozytywny feedback rozwija i motywuje grafika, do którego jest kierowany.
Do otrzymywania krytyki trzeba dojrzeć.

Osobiście uważam, że ważniejsze na drodze rozwoju jest uczenie się nowych rzeczy niż skupianie się na naprawianiu błędów. A krytyka przede wszystkim opiera się na wytykaniu błędów, znajdowaniu problemów i proponowaniu rozwiązań. Poprawianie błędów to patrzenie do tyłu. Uczenie się nowych technik to patrzenie do przodu. Nikt zbyt szybko nie poszedł do przodu, ciągle naprawiając stare błędy. Za to zauważyłam, że jeśli czasem przymknie się oko na błędy a zacznie się iść w nieco innym kierunku niż dotychczas to.. te błędy same zanikają. Dlatego, nie traćcie czasu na patrzenie w tył. Eksperymentujcie!

I na samo zakończenie mądrość Konfucjusza:

Powiedz mi, a zapomnę. Pokaż mi, a zapamiętam. 

Pozwól mi zrobić, a zrozumiem.

Pozdrawiam, 
Telthona